काठमाडौं । पेट पोल्ने, अमिलो डकार आउने, पेट फुल्ने वा ग्यास हुने समस्या धेरै मानिसमा देखिन्छ । सामान्यतया यस्ता लक्षणलाई हामी ‘ग्यास्ट्रिक’ भनेर बुझ्छौँ । तर हरेक पटक पेट पोल्नु वा ग्यास हुनुको कारण एउटै हुँदैन ।
चिकित्सक डा. विवेक शाहका अनुसार ग्यास्ट्रिकका पछाडि विभिन्न कारण हुन सक्छन् । तीमध्ये हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीको संक्रमण र दुखाइ कम गर्ने औषधिको अनावश्यक वा अत्यधिक सेवन महत्वपूर्ण कारण हुन् ।
हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी संक्रमण पनि प्रमुख कारण
हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी पेटमा संक्रमण गराउन सक्ने एक प्रकारको जीवाणु हो । यसको संक्रमण सरसफाइ तथा दूषित खाना र पानीसँग सम्बन्धित हुन सक्छ ।
खाना खानुअघि हात राम्रोसँग नधुने, राम्रोसँग नपखालेका फलफूल तथा तरकारी खाने, अस्वच्छ पानी पिउने वा सरसफाइमा ध्यान नदिइएको खाना खानेजस्ता कारणले यसको जोखिम बढ्न सक्छ ।
तर पेट पोल्ने वा ग्यास हुनेबित्तिकै हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीको संक्रमण भएको निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन ।
दुखाइ कम गर्ने औषधिले पनि पेटमा समस्या ल्याउन सक्छ
आइबुप्रोफेन र डाइक्लोफेनाकजस्ता दुखाइ कम गर्ने औषधि लामो समयसम्म वा अनावश्यक रूपमा सेवन गर्दा पेटको भित्री तहमा असर पुग्न सक्छ ।
यस्ता औषधिले पेटमा जलन गराउनुका साथै केही अवस्थामा ग्यास्ट्रिक र पेटको घाउ समेत गराउन सक्छन् । त्यसैले चिकित्सकको सल्लाहबिना यस्ता औषधि लामो समयसम्म प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन ।
खानपान र जीवनशैलीको पनि भूमिका
ग्यास्ट्रिकमा संक्रमण र औषधिको भूमिका मात्र हुँदैन । खानपान र जीवनशैलीले पनि पेटका लक्षणलाई प्रभावित गर्न सक्छ ।
धेरै पिरो, चिल्लो वा अमिलो खाना खाँदा केही व्यक्तिमा पेट पोल्ने, अमिलोपना तथा ग्यास्ट्रिकका लक्षण बढ्न सक्छन् । लामो समयसम्म खाना नखाई बस्ने वा अत्यधिक उपवास गर्ने बानीले पनि केही व्यक्तिमा समस्या बढाउन सक्छ ।
त्यसैगरी मदिरापान, धूम्रपान, तनाव र चिन्ताले पनि पेटका लक्षणलाई थप बढाउन सक्छ ।
हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी छ कि छैन कसरी थाहा पाउने?
हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीको संक्रमण पत्ता लगाउन विभिन्न परीक्षण गर्न सकिन्छ । चिकित्सकको सल्लाहअनुसार दिसाको नमुना परीक्षण र श्वास परीक्षण गर्न सकिन्छ ।
आवश्यक अवस्थामा पेटको दूरबिन परीक्षण गरेर पेटको भित्री भागबाट सानो नमुना लिई त्यसको परीक्षणबाट पनि संक्रमण पत्ता लगाउन सकिन्छ ।
रगतको प्रतिरक्षी परीक्षण पनि गर्न सकिन्छ । तर यस्तो परीक्षणले अहिले सक्रिय संक्रमण छ वा विगतमा मात्र संक्रमण भएको थियो भन्ने कुरा सधैँ स्पष्ट रूपमा छुट्याउन सक्दैन ।
संक्रमण पुष्टि भए उपचार सम्भव छ
यदि हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीको संक्रमण पुष्टि भयो भने चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपयुक्त जीवाणुनाशक औषधिको संयोजनसहितको संक्रमण हटाउने उपचार गरिन्छ ।
हाल जीवाणुनाशक औषधिप्रति प्रतिरोध बढ्दै गएकाले सबै बिरामीलाई एउटै पुरानो उपचार विधि उपयुक्त हुन्छ भन्ने छैन । त्यसैले बिरामीको अवस्था र चिकित्सकीय मूल्यांकनका आधारमा उपचार विधि छनोट गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।
यदि पेटमा घाउ भएको छ भने पेटमा बन्ने अम्ल कम गर्ने औषधिलगायत आवश्यक उपचार गरिन्छ । केही अवस्थामा चिकित्सकले सुक्राल्फेट नामक औषधि पनि प्रयोग गर्न सक्छन् ।
औषधिसँगै जीवनशैलीमा पनि ध्यान आवश्यक
ग्यास्ट्रिकको समस्या व्यवस्थापन गर्न औषधिसँगै जीवनशैलीमा पनि ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । मदिरापान र धूम्रपान त्याग्ने, अनावश्यक रूपमा दुखाइ कम गर्ने औषधि नखाने, आफ्नो शरीरलाई सुहाउने खाना खाने, खाना र पानीको सरसफाइमा ध्यान दिने तथा तनाव र चिन्ता व्यवस्थापन गर्ने बानी उपयोगी हुन सक्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, लामो समयसम्म आफैँले ग्यास्ट्रिकको औषधि खाइरहनु उचित हुँदैन । पेट पोल्ने वा ग्यास हुने कारण फरक–फरक हुन सक्छन् । समस्या बारम्बार दोहोरिएमा कारण पत्ता लगाएर आवश्यक उपचार गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।
ग्यास्ट्रिकलाई सामान्य समस्या भनेर लामो समय बेवास्ता गर्नुको सट्टा, समस्या दोहोरिरहेमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु नै सुरक्षित उपाय हो ।
डा विवेक प्रभात शाह
MBBS, MD ( Internal Medicine) Consultant Physician
